Ortugintza Ekologikoa

Heldu da eguna!!

Aurrekoan aurreratu bezala, txitatxoak jaio dira, eta oraingo honetan harraparietatik babestearren, oilotegi mugikor bat prestatu dogu. Honen barnean, txabolatxoa eta heziz inguratutako zelai zatitxoa dekotez.

Honelako batek dekozen abantailak handiak dira:

*Txitatxuak eta ama babestuta, lasai egoteko txokoa da.

*Txoko naturala da, belarrean ibilteko edo lurra zizare bila arakatzeko aukera dekote,

*Euria.hasitakoan edo eguraldia hoztutakoan, barnean dekoten etxolaren berotasuna topatzen dabe.

*Gero eta garestiago dagoen pentsuan be aurrezteko modua da. Bertan jaten emonez, oilotegian janaria utzi beharrean, txoriek ez dute hain gogoko izango, orain arte bezala, oilotegian itsu-mutsuka aritzea.

*Ez da zertan oiloa txitatxoekin sartu behar. Oilo taldea sar daiteke, kanpoan egon daitezen, baina aldi berean baratza izorratu gabe, edo txakurren batek batenbat harrapatu gabe.

*Mugikorra izanik, hiruzpalau pertsonen artean lekuz aldatzeko aukera badago. Honek, oilotegia mugitu eta oiloek lur berrian murgiltzea ahalbidetzen dau.

*Bankalak ongarritzeko lagungarria be bada. Bankaletan sartzeko neurria eukinda, landatubakoetan ipini eta oiloek horretan ibilita, lurra mugitu, ongarritu… egin dezakete. Nahikoa deritzogunean, bankaletik beste leku egokiago batera mugituko genduke.

Beitu zein ederto dagozan oilotegi mugikorrean ama eta bere bederatzi txitatxoak!!! Behin txabolatxoa bukatuta, zelako paradisua!!!

Hirurak bat!!!

Hegoameriketan oso erabilia dan modu honek, emaitza ikusgarriak emoten dauzela argi gabilz ikusten.

Kontua hurrengoa da: arto lerro bat landatzen dogu, bakoitzaren artean 30-50 zm utzita, eta hauekin batera, 5 zmtara edo, indaba. Lerro honen paraleloan, 60-80 zmtara, beste arto lerro bat landatuko genduke. Azkenik, hauen bien artean kalabazak, kontutan edukita hauek hartzen daben neurria, bakoitaren artean metro bat inguru utzita nahikoa.

Artoa da hazten lehena, eta geroko landare igokariaren gidalez jokatuko dau, indabarena kasuko. Arto ilara bien tartean, kalabazak hazten doaz, itzalpean babestuta, ez baita ona eguzki larregi barazki mota honentzat.

Modu honetan, espazioa hobeto erabiltzeaz gain, beste barazki batzuei lekua egiteko edo kantitatea handitzeko, egin beharreko mantenu-lana bera ere erreztu egiten dau (ez baita berdina, hiru bankal edo bakarra txukuntzea). Baina, danetan onena, hurrengo hau da, landare sendoak eta osasuntsuak ateratzen dirala, uzta jasotzeko garaian eragina igerriz.

Geuk maiatza bukaeran bankal bat eta ekainaren erdialdean beste bi landatu genduzan, ordurarte sasitza bat zan lekuan. Esan beharra dekogu, urtetan hara botatako zaborraren ondorioegaz topatu ginala. Izan ere, artaburu berdineko aleak egun berberean landatuta, eta ureztatu edota satsagaz ongarritu danean, ezberdintasunik ez egon; beraien artean dagoen aldea nabaria da: batzuk ia besteen altuera eta zurtoin bikoitza dekote, lur sail batzuen substantzi eskaziaren edo ugaritasunaren adierazle.

Kalabaza beharrean, bere familiako beste bat ere jar daiteke, hala nola, meloia, luzokerra, kalabazina… betiere landatzeko garaia artoa eta indabarekin bat badator

Hona hemen, uztaileko lehen egunean zeukaten itxura:

-Orduan, ortua alde batera uztea eta bertan hazten denari garrantzirik ez emotea al da onena?

-Ez, inola ez. Argi dago, belar arrotzen tamainak landatutako landareena gailentzen badau, uztan eragina kaltegarria izango dabela.

   Baina argi dago baita ere, babesik gabeko lurrak, mota ezberdinetako arazoak sortzeko aukerak handitzen dauzela, besteak beste, elikagaien murriztea, plagen agerpenaren erraztea edo materia organikoaren eskazia. Honen atzean, ezinbestean, gizakion itzala dago, beti berdina bankal bakoitzean landare bakarrak ereinez, hauen txandakatze eza… Guzti honek, espezie erasokorrenak gailentzea dakar, lurrak ordurarte mantendutako oreka, aniztasuna eta bertako espezieak, eraginkorrenak direnak lurraren babeserako, desagertaraziz.

   Eginbeharrekoa, belar txarren kontrola eramatea da, baina, nola?

*Errotazioa edo lur txandakatzea. (ikus baratza/ekainak 1 artikulua)

*Landare ezberdinak bankal edo eremu berean landatzea.

*Landareek beraiek eskeintzen dabezan kontrol-neurriez baliatzea:

   Fazelia (facelia, “Phacelia tanacetifloia”) edo arto beltza (trigo sarraceno)  “Fagopyrum esculentum” ongarri berdealez landatzen dabez, erbizida moduan jarduten dabelarik.

   Mitxoleta (amapola,“Papaver rhoeas” ) landareak, artoaren hazkundea eta neurri txikiago batetan oloarena (avena, “Avena sativa”) galarazten duen substantziaz lurra bete leike.

*Haziak ureztatze hoditik iragan daitezen ekiditea: filtroak jarriaz.

*Ongarriztatze egokia: 

   Neurriko ongarritzeak, humusaren kantitatea handituko dau, hazien kopurua txikiagotuz. Oso eraginkorra da garai lehor eta epeletan ongarritzea, lurrazalean utziz, bertako mikroorganismoek barnera ditzaten, pixkana lurrean txertatuz.

*Ereite faltsua:

   Lurra landu eta ureztatu, baina ezer landatu ez dogunez, belararrotzak aterako dira. Hauek kendu, baina gainekaldetik, lur azpian dauden haziak gainekaldera joatea eragotziz, eta kentzen doguzan belarrak lur azpira sartzea ekidinez. Honen ostean, landatzeari ekingo dotsagu.

*Lurra estaltzea:

   Lastoa, aurreko uzta-soberakinak, ongarri berdeen soberakinak, belarra eta konposta.

   Azken boladan, plastikoen erabilera handiagotzen hasi da, baina zaila da bertako fauna eta florarengan eragin kaltegarririk eragin gabe erabiltzea. Normalean hezetasuna handitzen dau eta honekaz batera, hoddoen agerpena dator. Gainera, erabilera jarraiak lurraren pobretzea dakar .Denboraren poderioz, honen desegiteagaz batera, lurrari produktu kimikoak iragazten deutsoz, guztiz desagertzea oso zailak direnak.

   Lurrarentzako mesedegarrienak estaltze naturalak dira, epeltasuna eta hezetasuna mantentzeaz gain, honen deskonposizioak materia organikoa ugaritzen dau, lurra emankorragoa bihurtuz.

*Erregailuen erabilera: sugarregaz edo izpi infragorriegaz.

*Herbizidak: hain dira handiak sortarazten dabezan eragin kaltegarriak, aukeratzat be ez doguzela hartuko.

*Landareen aterakinak:

   Modu ezberdinetan lortzen da. Hartzidura (fermentazio), egosketa, infuzio edo beratzearen (mazerazioa) bidez.

   Azkenaldian lan handia egiten ari da honen inguruan, eta egindako esperientzietan lortutako ondorioak onuragarriak izanda ere, asko geratzen da zehazteko eta epe luzera eragin ditzazkeenak ere ez doguz ezagutzen.

*Belar arrotzen kontrol biologikoa:

    Oiloak, ardiak, antzarak, intsektuak…

   Uztan edo ingurugiroan eragin ditzazkeen ondorio ezkorrak kontutan hartzea komeni da, aurretik egoera ondo aztertuz.

*Ongarri berdeak landatzea: baba, indaba, ilarra, alpapa (alfalfa)…

Belar arrotzak ez dira horren belar txarrak!!

Orturik gehienetako etsairik handienentzat dekoguz, gure barazki tartean agertzeko ohitura dekoten belar arrotzak. Egia bada be, hauen neurrigabeko ugaltzeak edota kontrolik gabeko hazkuntzak gerora jaso beharreko uztan eragina dekotela; egia da baita be, naturan ezinbestekoa dan papera dekotela prozesu biologikoaren barnean.

Beraz, belar arrotzegaz nola bukatu pentsatzen jardun beharrean, hobe genduke beraien zergaitiaz jabetu eta zein puntutaraino kaltegarriak izan leikezen jakin, eta, batez be, zerk sortarazten eta zerk mantentzen dabezan. Hauek dira, belar arrotz hauek betetzen dabezan funtzioak:

*Lurraren ezaugarrien adierazleak dira:

Osina = materia organikoduna.

Azeri buztana = hezetasun larregiduna.

Gurutzedunak = nitrogeno larregiduna.

*Elikagaien galtzea ekiditen dabe: normalean, landatzen doguzan produktuek ez dabez eskura dekotezan elikagai guztiak hartzen, gehiegi dauzelako eta landareak ez dabezelako horrenbeste behar, edo, lurraren ezaugarriek ez dabelako laguntzen (garratzegia edo alkaninoegia izateagatik, edo beste ezaugarri batzuengatik). Belar arrotzek soberakinak aprobetxaten dabez, eta baita barazkiei, bestela jaso ezin izango ebezen elikagaiak hartzeko aukera eskaini.

*Elikagaien berreskurapena: belar arrotz askoren sustraiak sakontasunean barneratzen dira, bertan dagozan elikagaiak xurgatuz (barazkiek ez dekote horraino heltzerik, sustrai laburragoak dekotezelako) eta hiltzean edo mozten doguzenean,eta ostean lurrazalean utzi, beste landareak hauetaz aprobetxaten dira.

Ezkertea (correhuela) “Polygonum aviculare”: bost bat metro.

Ahoga (romaza) “Rumex crispus”: hiru metro.

Muturbeltza (cardo corredor) “Cirsium arvense”: bi metro luze.

*Substantziak lurrera iragateko gaitasuna: belar arrotzak moztean, beraien sustraiak hil eta lurrari substantzia onuragarriak iragaten dotsaz eta “humus”gaztea eta oso aktiboa dalakoa sortu, mineral batzuk solidotzeko aukera suspertzen dauena.

*Ureztatzeen efikaziaren hobekuntza: belaki edo esponja baten moduan jokatzen dabe, uraren xurgapena erraztuz eta putzuen sorrera galeraziz. Lurrunketa oztopatzen dau eta, honenbestez, ureztatzearen beharra murriztu.

*Fauna osagarriaren mantentzea eta babestea: harrapari asko negua pasatzen geratzen dira belar arrotzen babesean, honela, udazkeneko plagak gutxiagotuz. Osina eraginkorrenen artean dago, baina gehienbat, polendun loreak dekotenak dira eraginkorrak. Intsektuak eta pugoiak bertara doaz bazka bila, eta aldi berean, harrapariak azken hauen zai dagoz, ehizarako prest.

*Honddoen erasotik babestea: hauen esporez kutsatutako euri uraren zipriztinak, landutako landarean babestea ekiditen dau.

*Landare erasokorren hazkundea ekiditen dabe: lurrarekiko ulerkortasuna dekote eta oreka naturalerako joera. Hau da, zenbat eta gutxiago eragin naturaren bilakaeran, orduan eta errazago egingo dotsa aurre ortuak bere kabuz; behar duena agertaraziz eta behar ez duena desagertaraziz.

Jakina da ortugintzan, lurraren txandakatzearen edo errotazioaren beharra, lurra ez agortzeko asmotan. Askotan konposta, ongarriak… dekoguz buruan, baina hori ez da nahikoa lurraren osasunarako. Beraz, hauekaz batera, lurraren txandakatzea egitea ere funtzeskoa da.

Lurraren txandakatze on batek, denbora laburrean, honako onurak dakarz beste askoren artean:

• Izurriteen murriztea
• Lurraren aireztapena.
• Belar arrotzenganako babes eraginkorra.
• Lurraren emankortasun jarraia mantentzea.
• Uzten hobetzea.
• Lurraren higaduraren murrizketa handia.
• Lurraren eta lanaren antolaketa eta kudeaketa hobea.

Honeri ekiteko, hau da, bankalak antolatzeko oso garrantzitsua da landareen artean duten harremana alde batetik, eta bestetik, aurreko urteetan zer landatu gendun eta hurrengoan zer landatu beharko dogun jakiteak. Honetan laguntzeko, lur txandakatze taula honek langunduko gaituelakoan gaude; hori bai, beti dekogun beharrei egokitua!!!

LUR TXANDAKATZE TAULA

Aurrekoan komentatzen gendun moduan, hainbat dira landareengan onurak dekoten beste landareak. Hainbat dira ere, landare hauek erabiltzeko moduak (hartzidura, infuzioa, mazerazioa…) , baina landatzeak bakarrik ere, badakarz bereak. Jakin beharrekoa non landatu edo non ez, eta zeintzu diran onurak. Hona hemen horretan lagungarri izan leikeen zerrenda laburra. Animo eta ekin lanari!!!

SENDABELARRAK LAGUN

Esan beharra dago, sendabelarretaz ari garen honetan, asko dirala hauek hainbat gaitzetan dekoten eragin onuragarria:

• Alde batetik, gizakion gorputzeko gaitz ezberdinetan, hala nola, betiko ezagunak diran erromeroa edo kamamila, eta azken boladan erredurak arintzeko gero ta gehio erabiltzen ari dan aloe bera.

• Eta bestetik, landareetan. Alor honetan be eragin ezberdinak dekotez: landareek berezko dekotezen babes neurrien indartzea, intsektuentzako uxagarri moduan eta baita landareen bizigarri edo suspergarrilez , hauek emondako uzta handituz, bai kantitate aldetik eta baita kalitate aldetik be.

Sendabelar hauek landareen onuran erabiltzeko, badagoz estraktuak ateratzeko era ezberdinak. Modurik eraginkorrena sendabelarren hartzidura (fermentazio) bidez lortutakoa litzake, hau da, askotan “purin” ezizenagaz ezagutzen doguna. Baina badira beste batzuk, besteak beste, egosketa, infuzio edo beratzearen (mazerazioa) bidez lortutakoak. Sendabelar zehatz batzuetan kasuan, hostoak lurran botatzeak ere balio lezake.

Sendabelarrik erabilgarrienak hauek dira: azeri buztana, osina, iratxea, zolda belarra (consuelda)… baina badagoz askoz gehio. Hona hemen erreferentzi moduan, bukatu gabeko zerrenda bat, izan ere, zenbat egongo dira ezagutzen ez doguzenak??

SENDABELARREN ZERRENDA

Guk ezer gutxi dakigu gai honen inguruan, baina hori bai, ikasteko gogo itzelak dekoguz, eta horretan gabilz. Hala ere, gai honetan badagoz urteetako esperientzia dekotenak, eta horren erakusgarri, besteak beste, Bernard Bertrand, Jean Paul Collaert eta Eric Petiot frantzesek 2007.urteko irailan argitaratutako “Landareak sendatzeko landareak” liburua, beraien esperientzia luzeko ikerketetan oinarritutakoa.

Honako hau landaketarako egutegi bat da, badakizue, zonaldearen arabera alda daikela, hile bat arinago edo geroago izanda, inguru bakoitzeko klimaren ezaugarrien arabera. Beraz, hau erreferentzi modun bakarrik balio lezake!! Hainbat produktu falta dira baina zeure laguntzaz osotzen joango gara, ezta??

LANDAKETA EGUTEGIA

Arraroa danik ez dogu esango, modurik naturaletan naturalena baita, sasitza barnean arrautzak errutea!! Ba hara, geure “lillazea” oiloak (lillazea ezizena Lillo bere jabe ohiak sortutako arraza berria nolabait izendatzeko asmatu gendun) oilotegia nahikoa ez eta ,esandakolez, handik hegaz aldegin, sasitzan arrautzak jarri eta hiru asteren bueltan, bederatzi txitatxogaz agertu zan oilotegian.

Honen ostean, eta txitatxoak babestearren, oilotegietako bat bitan oholez banatu, eta sarbidea hezitxoaz iztea otu jakun, egunero jatekoa ta edatekoa jarriaz. Txitatxoak ito ez zitezen, ura biltzeko upelak kentzeari ere ekin genion. Pena itzela izan zan gero beraien bukaera, baina horrelakoa da bizitza, ta oilarrek ez zuten egin edo ezin izan zuten egin behar zutena… ,hau da, taldea babestu.

Baina beno, esaerak diñon bezala, eroriaz ikasten da oinez eta geure “lillazea” oiloak egin dauz berriz bere lanak, oingoan konpostetako baten beroa lagun, hamabi arrautza ipiniaz, han dabil txitatze lanetan. Ea oingoan onik irauten daben. Geuk ere ikasi egin dogu geure akatsetatik, eta ea Wasak topatako irtenbidea martxan jartzen dogun eta honek arratoietan eragina dekon. Honez ganera, oilotegi mugikor bat sortzeko asmoa dekogu, beraien kasara modu kontolatuago baten ibil daitezen gura dabena janez.

Zorte ona opa deutsegu datozen txitatxoei!!!

Sedabelarrek be badekote beraien txokotxoa geurean!!

Nahiago dogu geure arbasoengatik jasotako kultura barneratu eta jarraitzea, gaur egungo botika kimikoen menpe bizitzea eta dakartzaten ondorioekin frogatzen ibiltzea baino.